Ốc đảo là một địa điểm xanh giữa sa mạc, xung quanh với hồ hoặc giếng nước, mang lại sự sống và nơi trú ẩn. Ốc đảo rất quan trọng đối với cư dân trên sa mạc, cung cấp nước và bóng râm cho cả con người và động vật. Nhiều thành phố cổ, như những thành phố trên Con đường tơ lụa, được phát triển xung quanh các ốc đảo nhờ nguồn cung cấp nước.
Ốc đảo, vùng đất màu mỡ nằm trong sa mạc, bất cứ nơi nào có nguồn cung cấp nước ngọt quanh năm. Kích thước ốc đảo rất đa dạng, từ khoảng 1 ha quanh các hồnhỏ đến những vùng đất rộng lớn được tưới tiêu. Nguồn nước ngầm chiếm phần lớn các ốc đảo với các hồ nhỏ và giếng, một số là mạch phun, được cung cấp từ các tầng chứa nước sa thạch có nguồn nước có thể cách xa hơn 800 km. 2/3 tổng dân số của cư dân Sahara là những người định cư sống trong các ốc đảo và phụ thuộc vào thủy lợi; những khu vực này có nhiệt độ thuận lợi cho sự phát triển của thực vật.
ỐC ĐẢO LÀ GÌ?
Ốc đảo là một nguồn nước nằm giữa sa mạc, mang lại nước và nơi cư trú giữa sa mạc, cho phép thảm thực vật phát triển( Hàng cây chà là xanh thường là cách nhận dạng ốc đảo). Động vật cũng thường tìm nơi trú ẩn trong ốc đảo, nghỉ ngơi và ăn uống. Nếu ốc đảo đủ lớn, các khu định cư của con người cũng có thể mọc lên gần đó.
Theo một cách nhìn nào đó, nó ngược lại với một hòn đảo, bởi vì nó là một vùng nước nhỏ được bao quanh bởi một biển cát hoặc đá.
Trên khắp thế giới, sa mạc Sahara là nơi có một số nguồn cung cấp nước ngầm lớn nhất. Ước tính có tới 90 ốc đảo nằm ở đó. Tuy nhiên, sa mạc Sahara rộng lớn đến mức việc di chuyển giữa các ốc đảo thường mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Trong lịch sử, điều này đã khiến các ốc đảo trở thành điểm dừng chân quan trọng trên các tuyến đường thương mại và vận tải. Ốc đảo là nơi dự trữ lương thực và nước uống. Chính vì tầm quan trọng này, nhiều thế lực chính trị, kinh tế và quân sự đã cố gắng kiểm soát dòng chảy hàng hóa và con người ra vào các ốc đảo. Việc kiểm soát này mang lại cho các nhóm này quyền lực đối với hoạt động thương mại diễn ra trong khu vực.
SỰ HÌNH THÀNH
Ốc đảo được hình thành theo nhiều cách khác nhau, một số là tự nhiên, trong khi một số khác là do con người tạo ra. Một ốc đảo có thể được tạo ra bởi một dòng sông ngầm hoặc tầng chứa nước tạo ra đủ áp lực để nước thấm lên bề mặt. Những ốc đảo như vậy tồn tại trong những môi trường khắc nghiệt như sa mạc và được nông dân, dân du mục và khách du lịch biết đến rộng rãi. Những ốc đảo khác được tạo ra bởi các nguồn nước trên mặt đất, chẳng hạn như mưa rào, sông ngòi và đầm lầy. Các yếu tố địa chất khác như các lớp đá bên dưới giúp giữ và dẫn nước dọc theo các đường đứt gãy, dẫn nước thấm vào tầng chứa nước gần đó. Khi áp lực nước không đủ để xuyên qua bề mặt, người ta đào giếng để lấy nước. Một số giếng khoan được đào gần ốc đảo đã được duy trì qua nhiều thế hệ để cung cấp nước cho các cộng đồng và gia súc gần đó. Các nhà khoa học cũng đã xác định một số cơn giông bão vừa là nguyên nhân vừa là nguồn gốc của một số ốc đảo. Giông bão mang theo nước mưa lớn bị giữ lại trong các túi khí của một lớp đá không thấm nước, hoặc nước tích tụ trong các đứt gãy núi lửa, mạch ngầm và đê điều.
Môi trường tự nhiên bao gồm cây bụi, cây chịu hạn, các loại xương rồng khác phát triển mạnh trong ốc đảo và giúp giữ nước bằng cách bảo vệ khỏi các yếu tố thời tiết. Các ốc đảo sa mạc bị đe dọa bởi cát lún và dòng chảy bề mặt có nguy cơ làm đầy giếng, nhưng cây cọ và củ lại tạo ra một lớp bảo vệ khỏi những điều kiện như vậy. Một số ốc đảo được tạo ra bởi các nguồn nước xa xôi, chẳng hạn như sông Nile, tạo ra một số ốc đảo cách con sông hàng trăm km.
Thực vật bắt đầu phát triển như thế nào giữa sa mạc? Đây chính là lúc các loài chim di cư đóng vai trò quan trọng. Chim di cư bị thu hút bởi nguồn nước khi chúng di chuyển qua sa mạc. Khi tập trung tại địa điểm này, chim sẽ bài tiết những hạt giống mà chúng đã tiêu thụ trên đường di cư. Nguồn nước ổn định cho phép những hạt giống này nảy mầm, bén rễ và phát triển. Theo thời gian, những cây này tiếp tục tạo ra nhiều hạt hơn và thảm thực vật tiếp tục sinh sôi – ngay trong phạm vi của nguồn nước.
ĐẶC ĐIỂM KHOA HỌC
Ốc đảo có thể khá dễ nhận biết, ít nhất là ở những sa mạc không có cồn cát cao chót vót. Trong nhiều trường hợp, ốc đảo sẽ là nơi duy nhất mà cây cối, chẳng hạn như cây chà là, mọc dài hàng km. Trong nhiều thế kỷ, hình ảnh một ốc đảo ở đường chân trời luôn là điều được du khách sa mạc mong đợi.
Mưa rào cung cấp nước ngầm để duy trì các ốc đảo tự nhiên. Nền đá và sỏi không thấm nước có thể giữ nước và giữ lại trong các túi, hoặc trên các rặng núi lửa ngầm dài hoặc đê núi lửa, nước có thể tích tụ và thấm lên bề mặt. Bất kỳ lượng nước nào rơi xuống sau đó đều được các loài chim di cư sử dụng , chúng cũng mang theo hạt giống cùng với phân của chúng, hạt giống sẽ phát triển ở mép nước, tạo thành một ốc đảo. Nước cũng có thể được sử dụng để trồng trọt.
Các đoàn lữ hành ở những vùng sa mạc như sa mạc Sahara của Châu Phi hay các vùng khô hạn ở Trung Á từ lâu đã phụ thuộc vào ốc đảo để kiếm thức ăn và nước uống, cho lạc đà và người lái xe trong những chuyến vượt sa mạc khó khăn. Ngày nay, một số dân tộc du mục ở Tây Phi vẫn dựa vào ốc đảo để duy trì sự sống cho bản thân và gia súc khi di chuyển qua sa mạc giữa các đồng cỏ. Ngoài ra, nhiều loài động vật hoang dã thích nghi với sa mạc cũng tìm kiếm nước uống và nơi trú ẩn khỏi cái nắng như thiêu đốt ở các ốc đảo địa phương.
MỐI QUAN HỆ VỚI CON NGƯỜI
Vì ốc đảo cung cấp một khu vực màu mỡ giữa một vùng đất cằn cỗi, con người đã bị thu hút đến những địa điểm này trong hàng trăm năm. Khi một khu định cư mọc lên tại một địa điểm ốc đảo, những người sống ở đó phải kiểm soát cẩn thận việc sử dụng nước. Điều này thường được thực hiện thông qua giếng và hệ thống tưới tiêu. Bằng cách tưới tiêu cho đất, cư dân có thể sản xuất và thu hoạch nhiều loại cây trồng, bao gồm bông, ô liu, chà là, cọ, lúa mì,… Về nông nghiệp, cây chà là đặc biệt hữu ích. Điều này là do cây chà là mọc cao hơn các loại cây khác, tạo thành một lớp trên cùng cung cấp bóng râm cho các cây bên dưới. Bóng râm này giúp ánh nắng mặt trời không đốt cháy các loại cây trồng khác và giúp ngăn nước khan hiếm bốc hơi nhanh chóng.
NÔNG NGHIỆP KẾT HỢP
Người dân sống trong ốc đảo phải quản lý việc sử dụng đất và nước một cách cẩn thận. Cây quan trọng nhất trong ốc đảo là cây chà là tạo thành lớp trên cùng. Những cây chà là này tạo bóng mát cho những cây tầng dưới nhỏ hơn như: ô liu, cọ, xương rồng, tạo thành lớp giữa. Ốc đảo hòa nhập vào môi trường sa mạc thông qua mối liên hệ chặt chẽ với chăn nuôi du mục. Độ phì nhiêu của đất được phục hồi nhờ các nguồn hữu cơ tuần hoàn có nguồn gốc động vật.
Nền nông nghiệp tại đây được tạo ra bởi sự kết hợp của: Tốc độ gió ngang, nhiệt độ và độ ẩm. Các hoạt động trồng trọt thông qua một chu trình lành mạnh của việc cản gió, tăng bóng râm và giữ hơi nước tạo ra một vi khí hậu thuận lợi cho cây trồng. Các phép đo được thực hiện ở các ốc đảo khác nhau đã chỉ ra rằng khả năng thoát hơi nước đã giảm từ 30- 50%.
Cây chà là là nguồn thu nhập chính và lương thực chính cho người dân địa phương ở nhiều quốc gia nơi chúng được trồng và đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, xã hội và môi trường của những quốc gia đó. Những thách thức đối với các nền văn hóa đa canh ốc đảo bao gồm lượng mưa thấp, nhiệt độ cao, nguồn nước thường có hàm lượng muối cao và tỷ lệ sâu bệnh cao.
Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Trong lịch sử, nhiều thành phố lớn trên Con đường Tơ lụa chẳng hạn như Samarkand (nay thuộc Uzbekistan), Merv (Turkmenistan) và Yarkand (Tân Cương) mọc lên xung quanh các ốc đảo. Trong những trường hợp như vậy, suối hoặc giếng không thể chỉ là một dòng nước nhỏ giọt phải gần như là một dòng sông ngầm để nuôi sống một lượng lớn dân cư thường trú cộng thêm khách lữ hành. Trong một số trường hợp như ở Tân Cương, ốc đảo đủ lớn để hỗ trợ các công trình thủy lợi và nông nghiệp địa phương.
Những ốc đảo nhỏ hơn ở châu Á có thể chỉ đủ chỗ cho một lữ quán, về cơ bản là một khách sạn và quán trà nằm dọc theo tuyến đường thương mại sa mạc. Nhìn chung, những cơ sở này khá biệt lập và có dân số thường trú cực kỳ nhỏ. Vì ốc đảo là thiên đường cho những du khách sa mạc, nên từ này hiện được dùng trong tiếng Anh để chỉ bất kỳ điểm dừng chân thư giãn nào – đặc biệt là quán rượu và quán bar.
Các ốc đảo thường có lịch sử loài người được tính bằng thiên niên kỷ. Các cuộc khai quật khảo cổ học tại Ein Gedi ở Thung lũng Biển Chết đã tìm thấy bằng chứng về khu định cư có niên đại từ 6000 năm trước Công nguyên. Al-Ahsa trên Bán đảo Ả Rập cho thấy bằng chứng về nơi cư trú của con người có niên đại từ thời kỳ đồ đá mới.
Ví dụ, các ốc đảo Awjila , Ghadames và Kufra (nằm ở Libya ngày nay) vào những thời điểm khác nhau đã đóng vai trò thiết yếu đối với cả thương mại ở sa mạc Sahara. Vị trí của các ốc đảo cũng ảnh hưởng đến tuyến đường thương mại Darb El Arba’īn từ Sudan đến Ai Cập, cũng như tuyến đường của các đoàn lữ hành từ sông Niger đến Tangier, Maroc. Con đường Tơ lụa dựa vào các cộng đồng ốc đảo như Turpan ở Trung Quốc và Samarkand ở Uzbekistan.
Về mặt nhân chủng học, ốc đảo là “một khu vực có cuộc sống định cư” liên kết thành phố hoặc làng với nguồn thức ăn xung quanh, rừng cọ, trong một hệ thống du mục tuần hoàn.
Vị trí của các ốc đảo có tầm quan trọng đặc biệt đối với các tuyến đường thương mại và vận tải ở các vùng sa mạc. Các đoàn lữ hành phải đi qua các ốc đảo để có thể bổ sung nguồn cung cấp nước và lương thực. Do đó, việc kiểm soát chính trị hoặc quân sự đối với một ốc đảo trong nhiều trường hợp đồng nghĩa với việc kiểm soát thương mại trên một tuyến đường cụ thể.
Theo Liên Hợp Quốc, các ốc đảo nằm ở trung tâm của sự phát triển chung của các quốc gia cận Sahara do vị trí địa lý của chúng và thực tế là chúng là tuyến đường di cư được chọn trong thời kỳ nạn đói hoặc bất ổn trong khu vực.
Các ốc đảo ở Oman, trên Bán đảo Ả Rập gần Vịnh Ba Tư, có đôi chút khác biệt so với hình dạng của sa mạc Sahara. Mặc dù vẫn nằm trong vùng khô hạn hoặc bán khô hạn với tán cây chà là phủ trên,ốc đảo sa mạc những ốc đảo này thường nằm dưới cao nguyên, hệ thống đường hầm đào dưới lòng đất hoặc khoét sâu vào đá để khai thác nước ngầm. Hệ thống thu gom nước mưa này chưa bao giờ gặp vấn đề nghiêm trọng về độ mặn.
ĐE DỌA
Một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với môi trường ốc đảo chính là vị trí của nó. Cát sa mạc thổi vào vừa gây ô nhiễm vừa làm khô hạn nguồn nước. Quá nhiều cát xung quanh cây trồng cũng có thể làm giảm các chất dinh dưỡng cần thiết trong đất, do đó làm giảm năng suất thu hoạch. Ngoài ra, việc sử dụng quá mức cho mục đích tưới tiêu cũng đe dọa nguồn cung cấp nước. Cây chà là, đã được đề cập ở trên, cũng giúp ngăn ngừa ô nhiễm cát. Cộng đồng thường trồng những cây này xung quanh rìa ngoài của ốc đảo để chặn những cơn gió mạnh mang theo cát.
Theo một báo cáo của Liên Hợp Quốc về tương lai của các ốc đảo ở Sahara và Sahel, c ác ốc đảo ngày càng phải chịu nhiều áp lực khác nhau, chịu ảnh hưởng nặng nề bởi tác động của biến đổi khí hậu, mực nước ngầm giảm và di sản văn hóa dần mất đi do ký ức lịch sử về các kỹ thuật quản lý nước truyền thống đang phai nhạt. Những áp lực tự nhiên này còn trầm trọng hơn do áp lực dân số và sự ra đời của các kỹ thuật bơm nước hiện đại có thể phá vỡ các kế hoạch quản lý tài nguyên truyền thống, đặc biệt là ở các ốc đảo Bắc Sahara.
Ví dụ, 5 ốc đảo lịch sử ở Sa mạc phía Tây của Ai Cập từng có suối nước và giếng nhưng do mực nước ngầm giảm do sử dụng quá mức cho các dự án cải tạo đất nên các nguồn nước đó không còn nữa và các ốc đảo phải chịu hậu quả.
Ma-rốc đã mất 2/3 môi trường sống ốc đảo trong 100 năm qua do nhiệt độ cao, hạn hán và tình trạng khan hiếm nước. Các ốc đảo Ferkla từng lấy nước từ các sông Ferkla, Sat và Tangarfa nhưng hiện nay chúng chỉ khô hạn trong vài ngày mỗi năm.
MỘT SỐ ỐC ĐẢO NỔI TIẾNG
ỐC ĐẢO HỒ TRĂNG KHUYẾT – TRUNG QUỐC
Nằm giữa những cồn cát vàng của sa mạc Gobi ở tỉnh Cam Túc, Trung Quốc, Hồ Trăng Khuyết trông như một ốc đảo bước ra từ truyện tranh, hồ nước nhỏ xíu nhưng nước trong vắt.
Ốc đảo này ước tính đã 2000 năm tuổi và từng là điểm dừng chân quan trọng cho lữ khách trên tuyến đường thương mại Con đường Tơ lụa cổ đại. Tuy nhiên, gần đây nó đang có nguy cơ bị sa mạc xung quanh nuốt chửng. Vào những năm 1990, người ta phát hiện mực nước trung bình đã giảm từ 5m xuống chỉ còn 1m.
May mắn thay, vào năm 2006, những nỗ lực đã được thực hiện để lấp đầy nước hồ bảo tồn vẻ đẹp tuyệt vời của nó.
ỐC ĐẢO HUACACHINA – PERU
Ốc đảo Huacachina là ốc đảo duy nhất ở lục địa Nam Mỹ. Nằm ở miền Nam Peru, tên gọi của ốc đảo này có nghĩa là “người phụ nữ khóc than”, ám chỉ đến một truyền thuyết địa phương kể về một nàng công chúa Inca xinh đẹp, người đã mất đi người yêu và những giọt nước mắt đau buồn đã tạo nên ốc đảo này.
Giống như nhiều ốc đảo khác trên thế giới, Huacachina đang bị đe dọa bởi nhu cầu nước ngày càng tăng của người dân địa phương. Việc khoan giếng gần đó và tình trạng bốc hơi nước trong những mùa hè nóng nực đã khiến mực nước giảm xuống, và gần đây đầm phá phải được duy trì bằng cách bơm thêm nước.
Ốc đảo này chỉ có khoảng 100 cư dân thường trú nhưng lại là điểm thu hút khách du lịch nổi tiếng, nhiều người bị thu hút bởi cảnh quan ngoạn mục.
ỐC ĐẢO AL-AHSA – Ả RẬP XÊ ÚT
Nhiều ốc đảo chỉ là những hồ nước hoặc ao nhỏ. Nhưng ốc đảo Al-Ahsa ở Ả Rập Xê Út lại là một ốc đảo khổng lồ. Với diện tích khoảng 85 km², đây là ốc đảo lớn nhất thế giới với hơn 2,5 triệu cây chà là. Nơi đây cũng có các hang động, kênh đào, pháo đài cổ và nhà thờ Hồi giáo. Bằng chứng khảo cổ học cho thấy khu vực này đã có người sinh sống từ thời tiền sử.
Năm 2018, ốc đảo này đã được UNESCO đưa vào danh sách di sản thế giới với tư cách là “ví dụ đặc biệt về sự tương tác giữa con người với môi trường”.
TẦM QUAN TRỌNG CỦA ỐC ĐẢO
Ốc đảo là một phần thiết yếu của cuộc sống trong khí hậu khô cằn và bán khô cằn. Trong hầu hết các trường hợp, chúng là nguồn nước ngọt duy nhất. Sa mạc Sahara có một tầng chứa nước ngầm rộng lớn nuôi dưỡng hơn 90 ốc đảo và việc di chuyển giữa các ốc đảo có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Các ốc đảo là điểm dừng chân thiết yếu trên các tuyến đường thương mại vì các thương gia phải bổ sung nguồn cung cấp thực phẩm và nước. Al-Hasa, Ả Rập Xê Út, là một vùng nông nghiệp quan trọng ở Bán đảo Ả Rập nhờ một số ốc đảo. Khu vực này sản xuất lúa gạo, ngô, chà là, cừu, trứng và gia súc. Các con sông ở sa mạc là nguồn nước vĩnh viễn và hoạt động như những ốc đảo kéo dài. Sông Nile là huyết mạch của Ai Cập và cung cấp nước cho mục đích sinh hoạt và nông nghiệp. Ốc đảo cũng cung cấp nước và môi trường sống cho côn trùng và động vật nhỏ cũng như là điểm dừng chân cho các loài chim di cư.
Trong sinh thái học, ốc đảo là một khu vực màu mỡ của môi trường sa mạc hoặc bán sa mạc duy trì sự sống của thực vật và cung cấp môi trường sống cho động vật. Nước mặt có thể có sẵn hoặc nước chỉ có thể tiếp cận được từ các giếng hoặc kênh ngầm do con người tạo ra. Trong địa lý, ốc đảo có thể là điểm dừng chân hiện tại hoặc trước đây trên tuyến đường vận chuyển. Mặc dù chúng phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, chẳng hạn như sự hiện diện của nước có thể được lưu trữ trong các hồ chứa và được sử dụng để tưới tiêu, nhưng hầu hết các ốc đảo, như chúng ta biết, đều là nhân tạo.